فعّالیّتی جذاب، سرگرم کننده و لذت بخش است که اجرای آن به همکاری و هماهنگی ذهن، چشم و دست نیاز دارد. که موجب افزایش دقت، تفکر و تخیل، پرورش خلاقیت، اعتماد به نفس، هماهنگی حواس و همکاری مشارکتی در فرد میشود. همه والدین دوست دارند فرزندان خلاق و خوش فکری پرورش دهند. پرورش خلاقیت کودکان در دنیای امروزی نقش مهمی در آینده آنها خواهد داشت، انسان های خلاق راه حل های جدید برای مشکلاتشان پیدا می کنند به همین دلیل شاد تر هستند و در زندگی موفق ترند. اما سوال این است که چگونه خلاقیت را پرورش دهیم؟ 

خلاقیت نیز مانند هوش انواع مختلفی دارد و هر یک از روشهای پرورش خلاقیت کودکان به تقویت یک یا چند بخش از خلاقیت کمک می کند. یکی از روش های پرورش خلاقیت در کودکان، ساخت کاردستی است. امروزه برای اینکه کشورهای جهان بخواهند در تولید حرف اول را بزنند به فکر نو و ایده نیاز دارند و این امر باعث شده است که به کودکان و نوجوانان خود در جهت خلاقیت و پروش آن توجه کنند. تمام انسان ها می توانند خلاقیت داشته باشند ولی انجام و گسترش آن به شرایط مناسب بستگی دارد. تعریف لفرانکویس ازخلاقیت این است: کنجکاوی، اشتیاق به کشف و آزمایش کردن، حساسیت به مسئله، تولید پاسخ های جدید برای مسئله و توجه به رفتار خلاق خود. پدیده های موجود در عالم را اگر متفاوت از دیگران دیدید می شود گفت که خلاق هستید. مثلا همان سیبی که از درخت افتاد و نیوتون آن را به گونه ای دید که هیچکس به آن توجه نکرده بود و بعد از افتادن سیب به دنبال طرح مسئله و پاسخ آن پرداخت. تحقیقاتی که در زمینه خلاقیت و آموزش آن انجام شد ثابت می کند که برعکس تصوراتی که می گویند خلاقیت یک فرآیند ارثی است کاملا اشتباه است و خلاقیت را می توان به اشخاص مخصوصا کودکان و نوجوانان آموزش داد. 

به وسیله کاردستی دانش آموزان احتیاجات روانی و امیال خود را ارضاء می کنند و قادرند نقشه هایی برای حل مسائل خود طرح نمایند و حتی مقررات اخلاقی و اجتماعی را ضمن کار گروهی یاد می گیرند و درست و نادرست را نیز تجربه می کنند و دقت و تصور در آنان تقویت می شود. امروزه در اکثر کشورهای پیشرفته در سال های آغازین مدرسه و حتی قبل از مدرسه به کار عملی کاردستی اهمیت زیادی می دهند تا آنجایی که کودکان پس از گذشت چند سال از تحصیلشان دست به ابتکارات جالبی می زنند.  

کودکان در سال های آغازین تحصیل از طریق به کارگیری حواس و کاربرد استعدادها مانند کاردستی و دیگر هنرها با طبیعت و  زندگی آشنا می شوند و راه برخورد با مشکلات را درمی یابند و با واقعیتی آشنا می شوند که هر گاه در زندگی دچار مشکل و مسائلی می شوند باید برای آنها با قدرت اندیشه و تعقل راه حل هایی پیدا کنند. بنابراین در این دوره از زندگی آنان، نقش معلمان و اولیاء مشخص می شود و مربیان آگاه و روشن بین می توانند تعلیم نقاشی و کاردستی را آن چنان آموزش و یا هدایت نمایند که کودکان فقط تماشاگر نباشند، بلکه آنان در ساختن وسایل و ابزار و اسباب بازی ها دخیل باشند و کاربردها و فایده های آنها را درک کنند. اولیاء و معلمان نباید شک کنند که کارهای دستی در دوره تحصیل برای سرگرمی و وقت گذرانی نیست، بلکه وسیله ای برای فراگیران است تا به کمک آن نقش واقعی خود را در جهان یافته و شخصیت خود را نیز پرورش دهند و از همین رو انجام کارهای دستی یکی از بهترین ابزار تربیت شناخته شده است بازی های ذهنی آرام، کاردستی و نقاشی و… به طور کلی فعالیت هایی هستند که با دستکاری کودک توام است و تجارب تربیتی گرانبهایی را برای کودکان به وجود می آورد، زیرا در موقع ساختن کاردستی به آنها اجازه داده می شود که بیندیشند، ببینند، دست بزنند، عمل کنند و… آن وقت است که اتفاق تازه ای رخ خواهد داد و دانش آموز نیز به غنای فکری و عاطفی خواهد رسید و محرومیت دانش آموز از محرک کاردستی قابل جبران نیست و در دوره های بعدی رشد، باعث اخلال می شود و اگر برنامه های آموزشی در ساعت هنر متناسب با سن کودک باشد بسیاری از مشکلات را حل می نماید و نشاط و شادابی و رضایت خاطر او را موجب می شود و دانش آموزان دوره ابتدایی، فعال پرانرژی و علاقمند به کارهای دستی و کنجکاو هستند و به پرسش در محیط و افراد و چیزهای موجود می پردازند، چرا که آماده و علاقمند به یادگیری هستند. گفتیم که هنر کاردستی به تقویت حواس پنج گانه کمک شایانی می کند و چون حواس تنها وسیله ارتباطی مستقیم فرد با عالم خارج است اهمیت و ارزش حواس و همین طور نقش محرک هایی مانند کارهای دستی که می توانند حواس ما را ورزیده کنند را نمی توان منکر شد. نقش کاردستی در به کارگیری عضلات و حواس مختلف کودکان و در نتیجه به وجود آوردن شناخت وافزایش دادن مهارت های جسمی، حسی و روانی و ذهنی آنها بیش از پیش روشن و مشخص می شود. 

معلمان باید در برانگیختن خلاقیت در کودکان تلاش بیشتری کنند و در این راه اولیاء نیز باید پیگیر هنر کاردستی توسط دانش آموزان باشند تا کودکانی سالم با اندیشه های پربار و خلاق تر تربیت شود. زنگ هنر را باید به زنگ آزادی عمل تبدیل کرد تا فراگیران بتوانند مستقل فکر کنند و به آن عمل نمایند و ذوق معلم و حتی اولیاء در تحریک پذیری دانش آموزان خیلی مهم است. در عرصه کارهای دستی بیش از آن که نتیجه و محصول کار جالب باشد، اجرای آن اهمیت دارد، چون کودک احساس می کند کاری مربوط به خودش را انجام می دهد و به قدرت و توانایی خودش پی خواهد برد و آن را حفظ میکند. اهمیت‌ کاردستی و شبیه سازی در بعضی از مدارس با وجود‌ آنکه‌ کار دستی‌ جـزء بـرنامۀ تـحصیلی شاگردان‌ است بدان چندان توجهی نمی‌نمایند.

معمولا ساعت کاردستی ساعتی است که‌ در آن تعدادی از شاگردان وقـت تلف‌ می‌کنند و تعدادی دیگر به تمرین دروس‌ دیگر خود می‌پردازند. البته‌ نتیجۀ مـنطقی نداشتن لوازم و امکانات کافی بـرای کار آنست که اولیاء خانه و مربیان مدرسه به کاردستی چندان اهمیتی ندهند و چه‌ بسا این درس را چیزی زائد و یا موجب اتلاف وقت شاگردان بدانند.

 تعیین میزان ارزش و اهمیت کاردستی در تعلیم و تـربیت کودکان کار دشواری‌ است زیرا یک درس به خصوص را از‌ مجموعۀ دروس تفکیک و جدا کردن و اثر آن را در تعلیم و تربیت کودک به تنهایی سنجیدن، کار آسانی نیست ولی به طور قطع می‌توان‌ تصریح کرد که کاردستی رفتار و نـظر کـودک را دربارۀ «کار‌» بطور کلی تغییر می‌دهد و نیز کودک در ساختن یک چیز بدنبال چراها و چگونه های بسیاری می‌رود و رفته‌ رفته این پرسش‌ها را بطور ناخودآگاه در مورد مفاهیم غیرمادی و نامحسوس‌ نیز‌ تـعمیم‌ داده در پاسخ گفتن به آن ها می‌کوشد‌. کودک‌ ساختن‌ اشیاء را به چشم خود می‌بیند و با وجود خویش احساس می‌کند، از این رو کوشش و تلاشی را که برای ساختن لازم است درک می‌کند‌ و به کار‌گران‌‌ و سازندگان احترام می‌گذارد. کودکی کـه به طور صـحیح مدتی‌ مشغول‌ کاردستی بوده اسـت به اشیاء پیـرامون‌ خود علاقه و توجه عاقلانه‌تری می‌نماید و برای انجام هر کاری راهی می‌یابد. در او روحیۀ جدیدی‌ می‌شکفد‌ و به مدد آن هرگاه در کاری توفیق نیافت دچار خـشم و نـومیدی‌ نمی‌گردد و ماتم نمی‌گیرد بلکه برای دریافتن علت عدم مـوفقیت مـی‌کوشد و کار خود را با کوشش و صحت بیشتری ادامه‌ می‌دهد‌. کارهایی‌ که با فعالیت‌های بدنی همراه است و موجب به کار افتادن عـضلات‌ مـی‌گردد‌ برای‌ ساختن موجودی متعادل از لحاظ بدنی و روحی بسیار مفید است. ایـن نوع کار و سرگرمی کودک را‌ از‌ کج‌ خلقی و خستگی و خودبینی و خودخواهی‌ زیاده از حد نیز دور ساخته و او را‌ شاداب‌ نگه‌ می‌دارد و به او روحـی انـعطاف ‌پذیر مـی‌دهد.

کودکان از خلق کردن و ساختن اشیاء لذت می‌برند، در‌ گرما‌ گرم‌ کوشش و تـلاش خـویش برای ساختن چیزی‌که حتی الامکان شبیه اصل باشد، صفات‌ صبوری‌ و دقت‌ در کار و روش صحیح در کار و چابکی را کـسب مـی‌کنند. ایـن نوع کلاس ها‌ کودکان‌ را‌ کنجکاو بار می‌آورد و برای یافتن راه‌ حل‌های‌ مناسب در موقعیت‌های مختلف آمـادگی مـی‌یابند.  کـودکی که استعداد‌ ریاضی‌ ندارد و از حافظۀ قوی برای فراگرفتن زبان‌ خارجی محروم است در کلاس شـبیه‌ سازی‌ و کـاردستی‌ روح خود را ارضا می‌نماید زیرا از این راه توجه دیگران را بخود جلب می‌نماید و هر‌ کودکی‌ نیازمند آن ست‌ کـه در کارها احساس موفقیت کند و این احساس برای امنیت‌ روحی‌ وی‌ بسیار لازم است.  اگـر کودکی مـیزی ساخت که به درستی بر وی چهار پایۀ خود نایستاد‌ زیرا‌ پایه‌هایش‌ به دقت اندازه‌گیری نشده و یکی از پایه‌ها کوتاه تر از سه پایۀ دیگر بوده‌ است‌‌ اهمیت دقت در کار را بیشتر احساس می‌کند تـا کـودکی کـه همین نتیجه را می‌خواهد از غلط‌ جمع‌ زدن چند عدد در درس حساب کسب کند. اغلب ما در جوانی‌ و پیری‌ سـرگرمی سـالمی نداریم تا خود را بدان‌ مشغول‌ داریم‌.  

کودکان ما می‌توانند از میان کارهای دسـتی‌ مـختلفی‌ کـه انجام می‌دهند علاقۀ خود را به یک نوع بخصوص آن دریابند و در آیندۀ زندگی‌ خویش از آن بعنوان یک‌ سرگرمی‌ اسـتفاده نـمایند‌ و بدینگونه‌ جوانان‌ فردای ما نیز که کودکان کنونی‌ باشند‌ بهتر خواهند توانست از اوقـات بـیکاری خویش بهره‌برداری نمایند. آن ها خواهند توانست‌ در‌ خانۀ خود میز تحریر قفسه‌دار و جای‌ صابون و ده ها وسیلۀ لازم دیـگر‌ بسازند.  یکی دیگر از مزایای‌ کاردستی‌ این است که اگر شخص شغل خسته‌کننده و کـسالت‌ آوری داشـت می‌تواند با سرگرم کردن‌ خویش‌ در اوقات فـراغت از کـار‌ احـساس‌‌ شادی‌ و خوشی کرده زندگی‌ را‌ سخت نگیرد.  پس هـیچ یک‌ از‌ مـواد مختلف دروس‌ تحصیلی به اندازۀ کاردستی در تربیت و تکامل کودک نقش اساسی ندارد. شاید‌ گـروهی‌ فـریاد و فغان بردارند که با گـنجاندن‌ (کـاردستی‌) در برنامۀ تـحصیلی‌، تـعلیم‌ و تـربیت کودکان به بازی گرفته‌ شده است ولی یـک مـربی شایستۀ کاردستی می‌داند که چگونه شاگردان وی به جای حفظ کردن‌ مطالبی‌ که بـزودی‌ فـراموش خواهند کرد فعالانه‌ مشغول‌ بکارند‌ و فـرا‌ می‌گیرند‌ که در اثر‌ بـی‌دقتی‌، کـارشان تباه می‌شود و ساختن هر شـیئی بـدقت و مراقبت و شکیبایی احتیاج دارد و نیز کاردستی ورزش خستگی‌ناپذیری است‌ که‌ شادی‌ به بار می‌آورد. سر کلاس آرام نشستن و به معلم زل زدن معمولا خیلی به ندرت یک کودک را ترغیب به یادگیری می کند، اما مشارکت در فعالیت هایی که با کمک دست انجام می شود، می تواند به دانش آموزان کمک کند تا ردیفی از مضامینی چون مطالب علمی، هنری و حتی ریاضیات را فرا گیرند. فراگیری فعالیت های دستی و تعاملی، کودک شما را در محوریت یک فرایند آموزشی قرار می دهد و به وی اجازه می دهد تا از مفهوم ذاتی و طبیعی حس کنجکاوی خود استفاده کنند. حس لمس کردن، تحرک و نیز دستکاری موادی که کمک می کند تا کودک بتواند محیط پیرامون خود را بهتر کشف کند. فعالیت دستی برای کودکان، کشفیات جدیدی برای خودشان و نیز درک محتوایی تازه از زندگی را در بر دارد. برای مثال، می توانید به کودک خود بگویید که گیاهانی وجود دارند که بیرون از خانه رشد می کنند، اما این سخن به واقع کمکی به درک مفاهیم مترقی نمی کند در عوض می توانید یک آزمایش کاشت دانه را با دست انجام دهید که این اقدام می تواند به کودک شما کمک کند تا هر بعد چرخه رشد را با چشمان خود ببیند و دریابد (با کمک دستان خود و یک ذره بین).

فعالیت های دستی به جای استفاده از روش های منفعلانه، می تواند به دانش آموزان کمک کند تا آن چیزی را که فراگرفته اند، بهتر بخاطر بسپارند. با مشارکت و نقش آفرینی در رویکرد فراگیری با کمک فعالیت های دستی، کودکان غالباً از ابزار چند حسی استفاده می کنند تا اطلاعات را گردآوری و یا پردازش کنند. استفاده از یک روش چند حسی و یا چند شیوه ای در امر فراگیری، منتج به احتمال بالاتر از ذخیره اطلاعات تازه در ذهن کودکان می شود. انواع تقسیم بندی کاردستی 

الف – ۱ – کاردستی های مهارتی : که مهارت استفاده از ابزار و مواد را در کودک بالا می برد . ۲- کاردستی های خلاق : قدرت خلاقیت کودک را ارتقا می بخشد . گرچه نمی توان به این شکل کاردستی ها را از هم تفکیک کرد . چرا که تمام کاردستی ها هم مهارت را بالا می برند و هم خلاقیت را، اما درجه ی هرکدام بسته به نوع کاردستی فرق می کند. یکی از مهمترین مسایلی که یک مربی باید رعایت کند انتخاب نوع پروژه ی کلاس بر اساس همین مسئله است .

ب -1- شکل سازی : در شکل سازی موضوع معینی به دانش آموزان ارائه می شودو آن ها تلاش می کنندایده های ذهنی خود از موضوع را تجسم بخشند.

۲-  شکل یابی : در شکل یابی از ابتدا موضوع معینی وجود ندارد و دانش آموزان با دقّت به موادی که در اختیار دارند، شکل آشنایی را در آن پیدا می کنند و آن را به کمک ابزار نقاشی یا مواد دیگر، کامل می کنند. در این روش آنها باید از ایده های ذهنی خود برای پیدا کردن شکل های آشنا استفاده کنند و موضوعی را از شکل و حالت مواد مورد نظر کشف کنند.

ج –

  • جنبه تزئینی
  • جنبه کاربردی
  • جنبه تزئینی و کاربردی

د –

  • کاردستی دو بعدی (سطح)
  • کاردستی سه بعدی (حجم)
کاردستی-نقاشی

 در برنامه کاردستی دوره ابتدایی هماهنگ با دروس دیگر، دانش آموزان ابتدا فعّالیّت های کاردستی خود را به صورت دو بعدی (سطح) تجربه می کنند و سپس نمونه های سه بعدی (حجم) می سازند. آن ها هنگام ساختن کاردستی و تجربه عملی با سطوح مختلف، تفاوت های میان سطوح را به طور عملی درک و تنوع آن ها را در محیط خود کشف می کنند. هم چنین مفاهیم سطح و حجم را درک می کنند و آن ها را از هم تمییز می دهند، اگر چه نمی توانند تعاریفی از سطح و حجم را ارائه دهند.

فواید کار دستی از نظر آموزشی ساختن کاردستی به درک عمیق مفاهیم جدید کمک می کند و باعث ماندگاری نتایج حاصل از اجرای فعالیت ها در ذهن می شود و پایه های یادگیری در آینده را برای آنها محکمتر خواهد کرد.  بچه ها در اجرای کاردستی های گوناگون با مواد مختلف و ویژگی های هر یک آشنا می شوند، روش به کارگیری آن ها را می آموزند و آثار متنوعی به وجود می آورند. از این طریق دقّت و حساسیت آنها به شکل ها، بافت ها و جنس مواد و پدیده های طبیعت و محیط افزایش می یابد. از نظر پرورشی ساختن کاردستی باعث تقویت تفکر، تخیل و خلاقیت بچه ها می شود و به آن ها می آموزد که دائماً به جستجو و کشف چیزهای تازه بپردازند. به علاوه توانایی های فیزیکی و حواس مختلف بچه ها به ویژه حس لامسه و بینایی آن ها را تقویت می کند. یکی دیگراز فواید مهم کاردستی برای کودکان افزایش اعتماد بنفس در آنها می باشد.با آموزش دادن دوختن ، کشیدن نقاشی و خلق کردن یک چیز جدید در حقیقت به بچه های خود یاد میدهید که محیط میتواند تحت کنترل آنها قرار گیرد.

با در دست گرفتن یک ابزار در دستان کوچک خود در حقیقت پایه های اعتماد بنفس در آنها محکمتر خواهد شد. برخلاف ریاضیات کاردستی به کودکان انعطاف پذیری را آموزش می دهد به این معنی که برای استفاده از خلاقیت خود راهها و  جواب های بی شماری وجود دارد. همانند مواجهه با مشکلات در زندگی. هنر و کاردستی در کل زمینه ای برای ابراز عقاید و احساسات می باشد.همانند ما بزرگسالان ، کودکان نیز نیاز به ابراز احساسات و علایق خود دارند در نتیجه با کمک کاردستی و هنر می توانند به صورت بصری و به صورت سالم آن را بیان نمایند. فرزند شما با درست کردن کاردستی  در حقیقت روش حل مشکلات را تمرین می کند همچنین مهارت روش صحیح فکر کردن در شرایط بحرانی را  نیز پیدا خواهد کرد. از دیگر فواید انجام کاردستی : 

  • فراهم آوردن  محیط غنی  از فرهنگ؛
  • برقراری  جو  عاطفی  مناسب  بین  افراد؛ 
  • ضمن  توجه  به تخیلات  بچه ها؛
  • آن ها را به سوی  واقعیت سوق دادن؛
  • فراهم آوردن  محیطی که امکان  اشتباه کردن، تجربه کردن  و ریسک کردن را به بچه ها بدهد؛
  • تشویق  بچه ها به داشتن  اندیشه های  بکر و تازه؛
  • توجه  به سوالات  عجیب و غیر معمول  بچه ها؛
  • توجه  و احترام  به عقاید و پیشنهادهای  بچه ها؛
  • شرکت بچه ها  در کارهای گروهی؛
  • تشویق بچه ها به دستکاری  اشیاء و عقاید؛
  • تقویت خوب دیدن و درک بهتر پدیده های محیط ؛
  • تقویت و پرورش حس زیبایی شناختی.